Αναστασιματάριον Πέτρου. Νέα έκδοση.

 Ελαβα ως ευγενική προσφορά, νεοεκδοθέν Αναστασιματάριο του Διδασκάλου Πέτρου Πελοποννησίου, το οποίον κυκλοφόρησε προσφάτως (Ν/μβριο 2020) και πωλείται στα διάφορα ειδικά εκκλησιαστικά βιβλιοπωλεία. Επιμελητής της εκδόσεως είναι ο Πρωτοψάλτης κ.Μιχ.Μαμάης, ο οποίος παλαιότερα είχε αποδεχθεί την πρότασή μου και είχε ερμηνεύσει διάφορα μέλη του Πέτρου γιά τον ΟΦΕΛΠ.

Γενικά πάντα είμαι επιφυλακτικός ως προς τις κατά καιρούς επανεκδόσεις κλασικών βιβλίων. Και αυτό επειδή τις περισσότερες φορές οι επιμελητές των εκδόσεων, δεν περιορίζονται στην ακριβή ανατύπωση, αλλά επεμβαίνουν στην πρωτότυπη έκδοση, είτε εισάγοντας θέσεις μη υπάρχουσες στο μουσικό κείμενο, είτε προβαίνοντας σε κατ' αυτούς "διορθώσεις", είτε θέτοντας ισοκρατήματα κάτι που είναι επέμβαση και μάλιστα άκριτη.

Ομως η συγκεκριμένη νέα έκδοση Αναστασιματαρίου του Πέτρου, με εξέπληξε λίαν ευχάριστα. Κατ' αρχήν ουδεμία επέμβαση έχει γίνει στις πρωτότυπες αρχικές μελοποιήσεις. Το βιβλίο είναι πολύ προσεγμένο ως προς την καλαισθησία, στοιχειοθεσία, γραμματοσειρά και άλλα στοιχεία, κάτι το οποίο το καθίστά και πολύ εύχρηστο σε όποιον αποφασίσει να το χρησιμοποιεί στο αναλόγιό του. Πέραν αυτών των περί την καλαισθησία δεδομένων, το εν λόγω Αναστασιματάριο περιέχει όλα όσα μελοποίησε ο Πέτρος και εξήγησαν οι εξηγητές. Δηλαδή και το εκδοθέν πρώτον το 1820 και το σύντομο εξηγηθέν από τον Γρηγόριο. Η δε σειρά των στιχηραρικών και των σύντομων μελών, είναι αρκούντως εξυπηρετική γιά το αναλόγιο. Δεν θα επεκταθώ περισσότερο. Οποιος προμηθευθεί -και το προτρέπω σε όλους- το βιβλίο, θα αντιληφθεί αμέσως με πόσο σεβασμό και προσοχή ο εκδότης, επιμελήθηκε την έκδοση. Χρησιμότατος και λίαν κατατοπιστικός είναι και ο πρόλογος, περί των διαφόρων εκδοθέντων Αναστασιματαρίων, από τον οφικκιάλιο της Μ.Ε. κ.Γεώργιο Χατζηθεοδώρου. Τέλος θέλω θερμά να ευχαριστήσω τον επιμελητή εκδόσεως, αγαπητό Πρωτοψάλτη κ. Μιχάλη Μαμάη και γιά τα καλά του λόγια προς το πρόσωπό μου.  

Παναγιώτης Τζανάκος (α) Δ/στής ΟΦΕΛΠ.   

Περί νέων εκδόσεων βιβλίων Ψαλτικής

Παραθέτουμε ένα μικρό αλλά λίαν ωφέλιμο απόσπασμα βίντεο, το οποίον προέρχεται από συνέντευξη του τ.Αρχ. Πρωτοψάλτου της Μεγ. Εκκλησίας Λεωνίδα Αστέρη, που είχε μεταδόσει προ ετών η ΕΡΤ, στα πλαίσια της εκπομπής "ΑΡΧΟΝΤΑΡΙΚΙ" πού παρουσίαζε επί σειράν ετών ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Δημητριάδος κ.Ιγνάτιος.
Στο εν λόγω βίντεο, ο σεβαστός Αρχων με ευθύτητα, σαφήνεια και εμπεριστατωμένα, επισημαίνει το πόσο κακό επιφέρουν στην Ψαλτική τέχνη οι εκδόσεις βιβλίων (και τελευταία οι ηλεκτρονικές εκδόσεις) διαφόρων,όπου παραθέτουν με δική τους αυθαίρετη διασκευή, τις καθιερωμένες κλασικές συνθέσεις επωνύμων καταξιωμένων παλαιών μελοποιών, όπως του Διδασκάλου Πέτρου που τον αναφέρει πρώτον.
Οφείλουμε να προσθέσουμε ότι ο σεβαστός Αρχων,ουδέν μουσικό βιβλίο ή κείμενο εξέδοσε και ακολούθησε επακριβώς αυτό που χαρακτηριστικά λέει στην συνέντευξη "Οι όποιες διασκευές κλασικής συνθέσεως εν ώρα ακολουθίας πρέπει να μένουν στο χειρόγραφο...."
Αν και δεν πρόκειται "να ιδρώσει το αυτί" των επίδοξων εκδοτών, αφού η διοικούσα Ελλαδική Εκκλησία δεν ασχολείται με την Ψαλτική γενικώς, ώστε να θέσει όρια και κανόνες γιά κάθε έκδοση βιβλίου η συλλογής, εμείς οφείλουμε να το επισημάνουμε παραθέτοντας το εν λόγω βίντεο.

Χαίρετε εν ειρήνη.Καλή δύναμη γιά όλο το Τριώδιο.
ΟΦΕΛΠ

Μεγάλη Εβδομάδα=Ατοπήματα στην ψαλτική και λειτουργική πράξη

     Μία ακόμα Μεγάλη Εβδομάδα ολοκληρώθηκε και τώρα που τα πάντα είναι ολόγιομα από φως, αδράχνω την ευκαιρία να επισημάνω τα σοβαρά  - λειτουργικά, ψαλτικά και εν τέλει θεολογικά και πνευματικά - ατοπήματα τη Μεγάλη Εβδομάδα κατά τη διάρκεια της Θείας Λατρείας.

     Είναι γεγονός αδιαμφισβήτητο πως το πλήθος και το εύρος των ακολουθιών της Μεγάλης Εβδομάδας απαιτούν μια διαφορετική διαχείριση εκ μέρους των ψαλτών κυρίως, καθώς το μεγαλύτερο μέρος των ακολουθιών αποδίδεται ερμηνευτικά από τους ψάλτες. Η συρροή πλήθους πιστών στις ακολουθίες, το ποιητικό κείμενο και η συνθετική προσέγγιση των ψαλλόμενων, το ήθος των ημερών και τα κατά τόπους έθιμα του ελληνικού λαού, συνθέτουν ένα μωσαϊκό το οποίο απαιτεί διάκριση, ικανότητα, εμπειρία, πνευματική επαγρύπνηση. 

     Έχουν πολλάκις επισημανθεί οι ακρότητες από μερίδα (δυστυχώς μεγάλη) των ψαλτών κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Εβδομάδας, οι οποίοι αγνοούν επιδεικτικά βασικές παραμέτρους λειτουργικής τάξεως, ερμηνευτικού ήθους, ακόμα και σωματικής στάσης επάνω στο αναλόγιο. Και έτσι παρατηρούνται μακρόσυρτα μακάμια φωνητικής επιδείξεως στο περίφημο δοξαστικό "Εξέδυσαν με τα ιμάτια μου" στον Όρθρο της Μεγάλης Παρασκευής, δακρύβρεκτες χορωδιακές ερμηνείες των Εγκωμίων του Όρθρου του Μεγάλου Σαββάτου, θεατρικές αποδόσεις του "Ιδού ο Νυμφίος έρχεται", εμφανίσεις ερμηνευτών σε συγκεκριμένες ακολουθίες εν είδει συναυλίας, αποδόσεις ύμνων κατά το προσωπικό γούστο ή παντός είδους συνθετών. Εσχάτως οι πιστοί, έχουν τη δυνατότητα να θαυμάσουν τον ψάλτη να αυτο-βιντεοσκοπείται μεταδίδοντας ακόμα και ζωντανά την ερμηνεία του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, καθώς και να αναπαράγει της ερμηνείες του από συστοιχίες μικροφώνων που καλύπτουν κάθε παραμικρή του αναπνοή.

     Στα παραπάνω έρχονται να προστεθούν οι παρεμβάσεις των ιερέων στην τυπική τάξη των ακολουθιών. Είτε διανθίζοντας το τελετουργικό με προσβλητικές για την λειτουργική τάξη και παράδοση της εκκλησίας μας πρακτικές, είτε αφαιρώντας τμήματα των ακολουθιών, είτε περιορίζοντας τα ψαλλόμενα στο χρόνο που οι ίδιοι επιθυμούν. 

     Και είναι πράγματι απορίας άξιο για ποιόν λόγο τελούμε τον Όρθρο και τη Θεία Λειτουργία της Αναστάσεως εφόσον δεν ψάλλουμε τον Αναστάσιμο Κανόνα ή ψάλλουμε τον μισό;  Και πως γίνεται να τιμούμε την Αγία και Μεγάλη Πέμπτη την παράδοση των Μυστηρίων όταν οι ιερείς απαιτούν από τον ψάλτη να ψάλλει σε πέντε λεπτά το μυστικοπαθές και μεγάλο σε έκταση "Του Δείπνου σου του Μυστικού"; Ποια σοβαρή δικαιολογία μπορούμε να προβάλλουμε ώστε να κάνουμε το ίδιο για το "Σιγησάτω πάσα σάρξ βροτεία" όταν ο σύμπας κόσμος σιγεί εμπρός στη θέα της Αναστάσεως; 

     Ποιά ωρολογιακή ανάγκη συντρέχει ώστε οι ιερείς να απαιτούν να μην ψαλλεί (όπου ο ψάλτης δύναται) το αργό "Ιδού ο νυμφίος έρχεται" κατά την έξοδο του Νυμφίου Χριστού στον Όρθρο της Μεγάλης Δευτέρας; Με ποια θεολογικά κριτήρια διαχωρίζουμε τις ακολουθίες σε "εργαζομένων" και μη, ή τελούμε δύο θείες Λειτουργίες όταν το τυπικό ορίζει μία και μάλιστα αυτή του Μεγάλου Βασιλείου; Γιατί να απαιτούν οι ιερείς την απόδοση των αρχαίων λειτουργικών της Θείας Λειτουργίας του Μεγάλου Βασιλείου σε ρυθμό τόσο σύντομο ώστε να δημιουργείται ταραχή και στον ψάλλοντα και στο εκκλησίασμα;

     Σε ποια παράδοση ανατρέχουν οι ιερείς ώστε να αποκαθηλώνουν τον Τίμιο Σώμα του Κυρίου από πολυκατοικίες ή να πυρπολούν τον επιτάφιο επάνω στην Αγία Τράπεζα; Σε ποιο τοπικό έθιμο ανάγεται η "χορευτικότητα" των ιερέων κατά την ακολουθία της Πρώτης Ανάστασης; Ποιά τυπική διάταξη ακολουθούν οι ιερείς ώστε να τελέσουν την ακολουθία του εσπερινού της Αγάπης μόνο με πετραχήλι και φελόνι;

     Το δυστυχέστερο όλων είναι πως για όλα τα παραπάνω ατοπήματα, ιερέων και ψαλτών, η διοικούσα Εκκλησία αδιαφορεί επιδεικτικά και επικίνδυνα.

     Λείπει από την εποχή μας η παιδεία, η στοιχειώδης κατήχηση σε θέματα λειτουργικής και τυπικής τάξεως, η σοβαρότητα και το μέτρο, η αρχοντιά τελικά. Κι αν σπεύσει κάποιος να πει πως υπάρχουν ψάλτες που δεν είναι μουσικά καταρτισμένοι ή ιερείς που είναι αγράμματοι, προλαβαίνω να πω πως η αρχοντιά και η συναίσθηση του καθήκοντος και της ευθύνης δεν αποτελεί ζήτημα γνώσεων αλλά παιδείας πνευματικής.

     Για ακόμα μια φορά, το παράδειγμα της Μεγάλης Εκκλησίας έρχεται να αποτελέσει τον Φάρο και τον Οδοδείκτη σε ημέρες χαλεπές. Και θα ήταν ευχής έργον αν όλοι, ιερείς και ψάλτες, παρακολουθούσαν έστω από τηλεοράσεως ή ραδιοφώνου κάποιες από τις ακολουθίες που μεταδίδονται από τον Πάνσεπτο Πατριαρχικό Ναό, στο Φανάρι της Πόλης μας. Είμαι βέβαιος πως η θέα και η ακρόαση της τάξεως, της σοβαρότητας, του χρόνου, του ήθους θα συγκινούσε και θα ενέπνεε. 

     Η μαρτυρική και ιεραποστολική πλέον Μεγάλη Εκκλησία, εξακολουθεί να κρατά άσβεστο το καντήλι της παραδόσεως. Μουσικά με προμετωπίδα τον Λαμπαδάριο Πέτρο και τυπικά με την αρχαία και απαρασάλευτη τάξη του τυπικού (με τελευταίο επιμελητή τον αείμνηστο Βιολάκη). Σαν τον Απόστολο Θωμά ας ακουμπήσουμε επιτέλους επάνω στο αποτύπωμα της Μεγάλης Εκκλησίας προσδοκώντας την χάρη και τη φώτιση της Πεντηκοστής που έρχεται.

Χριστός Ανέστη!

Ευάγγελος Θεοδώρου 

Πατριαρχικές εγκύκλιοι & παραινέσεις περί Ψαλτών και Ψαλτικής. -(1901 & 2005)

Παρουσιάζουμε σε εικόνες μία εγκύκλιο περί "Λειτουργικής ευταξίας" τού έτους 1901 που εκδόθηκε στην Κων/Πολη. Είναι επί Πατριαρχίας τού περιώνυμου και λίαν μουσικώτατου Πατριάρχου Ιωακείμ του Γ' και την υπογράφει ο τότε Μ.Πρωτοσύγκελλος.

Απευθύνεται στους Ιερείς και Ψάλτες των Εκκλησιών της Αρχιεπισκοπής Κων/Πόλεως και περιέχει εντολές και οδηγίες περί πολλών,κυρίως ψαλτικών θεμάτων μεταξύ άλλων και ρεπερτορίου, χρονικής αγωγής κ.α.

Είναι λίαν ενδιαφέρουσα από κάθε πλευρά γιατί στην εγκύκλιο φαίνονται τα προβλήματα που από τότε είχαν αρχίσει να ταλανίζουν την Ψαλτική και επίσης φαίνεται το ενδιαφέρον της διοικούσης Εκκλησίας για την επίλυσή τους.

Επισημαίνουμε το ότι αναφέρεται ευθέως ο Διδάσκαλος Πέτρος και τα μουσικά του έργα ως η κύρια πηγή του σωστού και παραδοσιακού ψαλσίματος.

Μάλιστα οριοθετεί με αρκετές λεπτομέρειες ποία μέλη θεωρεί -και ασφαλώς ισχύει έως σήμερα- παραδοσιακά και πατροπαράδοτα.

Επίσης παραθέτουμε και απόσπασμα από την ομιλία του σημερινού Παναγιωτάτου Οικουμενικού Πατριάρχου κ.κ.Βαρθολομαίου το 2005 κατά το φιλλολογικόν μνημόσυνον που έγινε στην Κων/Πολη γιά τον αείμνηστον Πρωτοψάλτη κυρ Βασιλάκη Νικολαϊδη,με παραινέσεις του γιά την ευπρέπεια των Ψαλτών εν τω ψάλλειν και ως προς την αμφίεση και ως πρός την φωνητικήν πραότητα.

Μετά τον ορυμαγδό των αναρτήσεων στο διαδίκτυο τις μέρες της παρελθούσης Μεγάλης Εβδομάδος και τού Πάσχα 2017,οι πλείστες των οποίων προκαλούσαν με την έλλειψη στοιχειώδους αισθητικής και αυτοσεβασμού των αυτοθαυμαζόμενων αναρτώντων (δεν μιλάμε περί ψαλτικής τέχνης,αυτή δεν τους ενδιαφέρει...),καλό είναι να διαβάσουμε τα παρατιθέμενα και ας αναλογιστούμε πολλά...
Χριστός Ανέστη.
ΟΦΕΛΠ

Πέτρος ο Λαμπαδάριος και ο περίφημος Πετράκης των οθωμανών

Αντιγράφοντας από το προφίλ στο facebook του κ. Αχ. Χαλδαιάκη, καθηγητού του τμήματος Μουσικών Σπουδών του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου, κοινοποιείται η παρακάτω ανακοίνωση η οποία αφορά δύο διαλέξεις. Η δεύτερη διάλεξη χαρακτηρίζεται εξαιρετικής σημασίας καθώς ουσιαστικά ταυτίζει το Διδάσκαλο Πέτρο, με τον Petraki-i-Kebir της οθωμανικής αυλής.

⁂

ΔΥΟ ΣΗΜΑΝΤΙΚΕΣ ΔΙΑΛΕΞΕΙΣ ΤΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΗ RALF MARTIN JAEGER ΣΤΟ ΤΜΗΜΑ ΜΑΣ!

Την προσεχή εβδομάδα επισκέπτεται το Τμήμα μας (στο πλαίσιο του προγράμματος Erasmus +) ο Γερμανός Συνάδελφος Ralf Martin Jaeger (Westfaelische Wilhelms-Universitaet-Muenster). Θα δώσει δύο διαλέξεις, στην αγγλική γλώσσα, αμφότερες στην αίθουσα 921 κατά τις ώρες 6-9 μ.μ.

Η πρώτη διάλεξη θα πραγματοποιηθεί την Δευτέρα 20 Φεβρουαρίου 2017, με θέμα: Corpus Musicae Ottomanicae: an introduction to the edition and the editing principles it follows. Στη διάλεξη θα παρουσιαστεί το υπό τη διεύθυνσή του ομώνυμο ερευνητικό εγχείρημα της κριτικής έκδοσης μουσικών χειρογράφων οθωμανικής μουσικής παρασημασμένων κατά τη σημειογραφία hampartsum.

Η δεύτερη διάλεξη θα πραγματοποιηθεί την Τετάρτη 22 Φεβρουαρίου 2017, με θέμα: „Petraki Lambadarike“ – Traces of Petros Peloponnesios in the early 19th century Ottoman manuscript sources in hampartsum-notation. Στη διάλεξη θα παρουσιαστούν τεκμήρια ταύτισης του γνωστού συνθέτη και διδασκάλου της οθωμανικής αυλής Πετράκη (Petraki-i-Kebir) με τον περιώνυμο Πέτρο λαμπαδάριο τον Πελοποννήσιο († 1778).

Η παρουσία σας σ᾽ αυτές τις εξαιρετικής σημασίας και ιδιαίτερης μουσικολογικής βαρύτητας διαλέξεις κρίνεται απαραίτητη!

ΣΥΝΤΟΜΟ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ:
Univ.-Prof. Dr. Ralf M. Jäger (Ph.D. 1993: “Turkish Art Music and its Manuscript Sources from the 19. Century”, Habilitation 1999: “Europe and the Ottoman Empire in Music, ca. 1500 to 1800”) is Professor of Ethnomusicology and European Music History at the Westfälische Wilhelms-Universität Münster. He started his academic career in 1999 as visiting professor of Musicology at the Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn. From 2000 until 2004 he deputized the chair of Musicology at the WWU Münster and from 2005 to 2009 he was Lecturer and Senior Researcher both at the Musicological Department of WWU Münster (since 2008 Professor) and University of Music "Franz Liszt" in Weimar. From 2009 to 2011 Prof. Jäger held the Chair of Ethnomusicology at the Department of Music Research, Julius-Maximilians-Universitaet Würzburg. He has been lecturing in Göttingen, Istanbul, Mainz, Saarbrücken and Zürich. Since 1995 Jäger is head of the Dissertationsmeldestelle (Doctoral Dissertations in Musicology) of Gesellschaft für Musikforschung (GfM); 2000 to 2004 he was vice-president of the German national committee of the International Council for Traditional Music; 2002 to 2005 Jäger acted as deputy chair of the study group Ethnomusicology (German Musicological Society). He directed the projects of the GfM in the Virtuelle Fachbibliothek Musikwissenschaft (ViFa Musik).In 2005 Prof. Jäger was awarded with the “Hendrik Casimir-Karl Ziegler Research Grant” by the North-Rhine-Westphalian Academy of Sciences and Humanities and the Royal Dutch Academy of Sciences. Since 2015 Prof. Jäger is director of the international and interdisciplinary DFG (German Research Foundation) long-term research project “Corpus Musicae Ottomanicae (CMO): Critical Editions of Music Manuscripts from the Middle East” which is based in Münster, Bonn, and Istanbul (https://www.uni-muenster.de/CMO-Edition/index.html).

⁂

Ιωάννου Αρβανίτη:Περί τού διατονικού βαρέος ήχου.

Αναρτούμε εισήγηση με ακριβές θέμα "ΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ ΚΑΙ ΤΟ ΠΑΡΟΝ ΤΟΥ ΒΑΡΕΟΣ ΔΙΑΤΟΝΙΚΟΥ ΗΧΟΥ" τού λίαν διακεκριμένου ερευνητού μουσικολόγου Πρωτοψάλτου και παλαιόθεν ερμηνευτού τού ΟΦΕΛΠ κ. Γιάννη Αρβανίτη,πού εισηγήθηκε κατά το Γ' Διεθνές Μουσικολογικό και Ψαλτικό Συνέδριο πού έγινε στην Αθήνα από 17 έως 21 Οκτωβρίου 2006 από το ΙΒΜ τής Ιεράς Συνόδου τής Εκκλησίας τής Ελλάδος.
Η εν λόγω εισήγηση είναι μέσα από τα πρακτικά τού Συνεδρίου πού δημοσιεύθηκαν με εκδότη τον Ομότιμο Καθηγητή τής Μουσικολογίας τού ΕΚΠΑ κ.Γρηγόρη Στάθη.
Πρόκειται γιά μία εμπεριστατωμένη και πλήρη εισήγηση τού διαπρεπούς ερευνητού με πολλαπλά οφέλη γιά όλους τούς περί τήν Ψαλτική τέχνη ενασχολουμένους.
Η εισήγηση βρίσκεται στην ιστοδιεύθυνση Ε Δ Ω
Καλή συνέχεια.
ΟΦΕΛΠ  

π. ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΤΣΕΤΣΗ: ΜΝΗΜΗ ΠΡΩΤΟΨΑΛΤΩΝ ΤΗΣ Μ.τ.Χ.Ε.

Σημείωση:Η κατωτέρω ομιλία έγινε από τον σεβαστό Μ.Πρωτοπρεσβύτερο στην Κύπρο πρό ετών -γύρω στο 2008- και αναρτήθηκε στην ιστοσελίδα "Ιδιωτική Οδός" την 23-2-2009.Και έχει ιδιαίτερη σημασία -περαν τών άλλων- και γιά τις ειδικές αναφορές τού ομιλητού στον Διδάσκαλο Πέτρο.
Καλή ανάγνωση.
ΟΦΕΛΠ
  
Αποτελεί ιδιαίτερη τιμή δι’εμέ η ευγενής πρόσκληση να ομιλήσω κατά την σεμνή αυτή τελετή, που είναι αφιερωμένη σε τρεις κορυφαίους Άρχοντες Πρωτοψάλτες, τους αμίμητους και ανεπανάληπτους Ιάκωβο Ναυπλιώτη τον μεγαλοπρεπή, Κωνσταντίνο Πρίγγο τον καλλικέλαδο, και Θρασύβουλο Στανίτσα τον ηδύμολπο, οι οποίοι επί μιά και πλέον πεντηκονταετία κατά τον κ΄ αιώνα , από το 1911 μέχρι το 1964, κόσμισαν διαδοχικά, ο ένας μετά τον άλλον, τους χορούς του Πατριαρχικού Ναού στο Φανάρι και κατηύθυναν τις προσευχές των πιστών ως θυμίαμα ενώπιον του Θεού.
Ευχαριστώ εκ βάθους καρδίας τον Μακαριώτατο Αρχιεπίσκοπο Νέας Ιουστινιανής και πάσης Κύπρου κ. Χρυσόστομο τον Β΄, για την πρόφρονα και τιμητική αυτή πρόσκληση, συγχαίρω δε θερμά τον Τελετάρχη της Αγιωτάτης Εκκλησίας Κύπρου και Μουσικολογιώτατο Άρχοντα Πρωτοψάλτη κ. Γεώργιο Αραούζο για την λαμπρή πρωτοβουλία του να προβεί στην διοργάνωση της οφειλετικής αυτής εκδηλώσεως τιμής στους τρεις «δασκάλους». Μιάς τελετής που είναι συνέχεια εκείνης που είχε αφιερωθεί προ μερικών ετών από την Εκκλησία Κύπρου στον έτερο μεγάλο «δάσκαλο» και παραγωγικό μελοποιό της καθ’ημάς Ορθοδόξου Ανατολής, τον Πέτρο Λαμπαδάριο τον Πελοποννήσιο.
Παίρνοντας αφορμή από μιά επιμνημόσυνη Θεία Λειτουργία, που είχε τελεσθεί τον Οκτώβριο του 1994, πρωτοβουλία και ευλογίαις του Παναγιωτάτου Οικουμενικού Πατριάρχου κ.κ. Βαρθολομαίου, στον Πάνσεπτο Πατριαρχικό Ναό, προκειμένου να τιμηθούν οι Πρωτοψάλτες και Λαμπαδάριοι της Μεγάλης Εκκλησίας, ο φίλος Μητροπολίτης Πέργης κ. Ευάγγελος ρωτούσε: «Τί σημαίνει τρισαγίζω έναν ψάλτη, ικετεύω το Θεό για έναν ικέτη»; Και έδινε την εξής απάντηση: «Σημαίνει τον καθιστώ θεωρητό και πάλι. Και πάλι ακουστό,...έμφωνο εκφραστή της συντριβής μου. Και τον ξαναβλέπω να δηλώνει στο όνομα του λαού και σε ρυθμική εκφαντορία, άλλοτε πως εικονίζει τα Χερουβείμ, κι’άλλοτε ότι προσάγει τον Τρισάγιο ύμνο»[1] .
Ένα τέτοιο «Τρισάγιο», λοιπόν, μπορεί να θεωρηθεί και η σημερινή εκδήλωση εις τιμήν και μνήμην των προαναφερθέντων τριών κορυφαίων Πρωτοψαλτών της Αγίας του Χριστού Μεγάλης Εκκλησίας. Των χαρισματικών αυτών υμνητών του εν Τριάδι Θεού και πιστών συνεχιστών της Ορθοδόξου ψαλτικής παραδόσεως, έτσι όπως είχε αναπτυχθεί αυτή διά μέσου των αιώνων στην Κωνσταντινούπολη, Βασιλίδα των πόλεων και κέντρο αναφοράς της Πανορθοδοξίας.
Ο θρυλικός Ιάκωβος Ναυπλιώτης γεννήθηκε στη Νάξο το 1864 και εκοιμήθη εν Κυρίω τον Δεκέμβριο του 1944 στο Ψυχικό Αθηνών, «εν γήρει πίονι», στην σεβαστή, για την εποχή εκείνη, ηλικία των ογδόντα ετών. Εκείνο, όμως, που έχει ενδιαφέρον δεν είναι τόσο η προχωρημένη ηλικία κατά την οποία εξεμέτρησε το ζην, όσο η μακροβιότητά του μέσα στον Πατριαρχικό Ναό του Αγίου Γεωργίου στο Φανάρι. Προσελήφθη το 1878, επί πρώτης Πατριαρχείας Ιωακείμ του Γ΄, και σε ηλικία μόλις 14 ετών, ως α’ Κανονάρχης παρά τους πόδας του περίφημου Πρωτοψάλτου και Τυπικάρη Γεωργίου Βιολάκη. Αφού δε πέρασε, το ένα μετά το άλλο, από όλα τα στάδια της ιεραρχίας των Πατριαρχικών Χορών, (τουτέστι από τις θέσεις του β΄ Δομεστίχου, του α΄ Δομεστίχου, του Άρχοντος Λαμπαδαρίου), το 1911 χειροθετήθηκε κατά την δεύτερη Πατριαρχεία Ιωακείμ του Γ΄, σε Άρχοντα Πρωτοψάλτη της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας, παραμένοντας στην αξιοζήλευτη αυτή θέση επί 28 συναπτά έτη[2]. Πέρασε δηλ. μιά ολόκληρη ζωή, 60 χρόνια, μέσα στον Πατριαρχικό Ναό, αναμέλποντας με την ηγεμονική και γλυκύτατη φωνή του, δόξα και αίνο στον Θεό.
Ο Ναυπλιώτης είχε το σπάνιο προνόμιο να βρεθεί στην αυλή του Φαναριού, σε μιά εποχή κατά την οποία τους χορούς του Πατριαρχικού Ναού κοσμούσαν λαμπροί μύσται της Εκκλησιαστικής μας μουσικής. Όπως ήδη ελέχθη, από μικρό παιδί άκουε Βιολάκη. Ο οποίος Βιολάκης είχε ακούσει τον προκάτοχό του Γεώργιο Ραιδεστινό τον β΄, ένα άλλο λαμπρό μελοποιό και Πρωτοψάλτη της Μεγάλης Εκκλησίας, και αυτός με την σειρά του τον περίφημο δάσκαλό του Κωνσταντίνο Πρωτοψάλτη, που ήταν μαθητής Γεωργίου του Κρητός και του Μανουήλ Πρωτοψάλτου. Επρόκειτο για μιά σπάνια σε ποιότητα αλληλοδιαδοχή κορυφαίων ψαλτών και μελοποιών. Αλλά και ως δεύτερος Δομέστιχος, ο Ιάκωβος Ναυπλιώτης είχε την τύχη να μαθητεύσει δίπλα στον άγνωστο για πολλούς αλλά εξαίρετο Λαμπαδάριο των χρόνων εκείνων Νικόλαο Στογιάννη και να μυηθεί από αυτόν στα μυστικά της ψαλτικής παράδοσης του Πατριαρχικού Ναού. Καθώς μαρτυρούσε ο αείμνηστος Άγγελος Βουδούρης, καθηγητής θρησκευτικών σε γυμνάσια της Πόλης, και για κάποιο διάστημα Δομέστιχος του Ναυπλιώτη (1924-1928), ο Λαμπαδάριος Νικόλαος, που αγνοούσε το νέο γραφικό σύστημα των Γρηγορίου, Χρυσάνθου και Χουρμουζίου, έψαλλε πάντοτε από μουσικά χειρόγραφα με την παλαιά γραφή. Τοιουτοτρόπως εμύησε και τον επί εξαετία Δομέστιχό του Ναυπλιώτη στην παλαιά αυτή γραφή, και τον βοήθησε να μορφωθεί «εις το κατά το ύφος του Πατριαρχικού Ναού ψάλλειν τα εκκλησιαστικά μέλη», Έτσι, λέγει ο Βουδούρης, ο Ναυπλιώτης, «διέσωσε την μουσικήν πράξιν των αρχαιοτέρων πρωτοψαλτών και αυτός την σήμερον, (το 1937), είναι ο συνεχιστής της πατριαρχικής παραδόσεως»[3].
Σχολιάζοντας την μοναδική προσφορά του Ναυπλιώτη στην εκκλησιαστική μουσική τέχνη, ο καθηγητής της Πατριαρχικής Μουσικής Σχολής Θεοδόσιος Γεωργιάδης, σε ιστορικο-τεχνικό περί μουσικής πόνημα που είχε εκδώσει το 1936, υπογράμμιζε ότι «ο νυν πρωτοψάλτης της Μεγάλης Εκκλησίας, ο αμίμητος εκτελεστής της ιεράς ημών Ψαλμωδίας, είναι ο μόνος περισώσας το ανέκαθεν ιεροπρεπές ύφος εν τη Μεγάλη του Χριστού Εκκλησία, ψάλλων εν αυτή εμμελέστατα διά της γλυκυτάτης και ηγεμονικωτάτης φωνής του, ην σχεδόν ουδείς των προκατόχων αυτού είχε. Διό και, προσέθετε, δικαίως επωνομάσθη ”Μέγας Πρωτοψάλτης”, ούτινος το κενόν θα τύχη δυστυχώς μιά των ημερών δυσαναπλήρωτον»[4].
Ωστόσο, το δυσαναπλήρωτο αυτό κενό ήλθε να πληρώσει με σπάνια επιτυχία οΚωνσταντίνος Πρίγγος, και τούτο χάρις στην διορατικότητα του Ναυπλιώτη, όπως θα δούμε κατωτέρω.
Ο Πρίγγος γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1892. Τα πρώτα μουσικά γράμματα τα διδάχθηκε σε νεαρά ηλικία από τον Ευστράτιο Παπαδόπουλο τον Βυζάντιο, μαθητή του Γεωργίου Ραιδεστινού, και στην συνέχεια φοίτησε στην Πατριαρχική Μουσική Σχολή, με «δάσκαλο» τον Ιάκωβο Ναυπλιώτη, δίπλα στον οποίο τελειοποιήθηκε τόσο στην θεωρία, όσο και στην ορθογραφία της εκκλησιαστικής μας μουσικής[5].
Από το 1908-1938 ήταν, σε αντίθεση με τον προκάτοχό του Ναυπλιώτη, ένα είδος «περιπλανώμενου εκκλησιαστικού τροβαδούρου»! Τον συναντούμε αρχικά στην Πόλη, όπου μέχρι το 1925 διετέλεσε Δομέστιχος ή Ψάλτης σε πολλούς Ναούς της Βασιλεύουσας, και σ’αυτόν ακόμη τον Πατριαρχικό Ναό ως β΄Δομέστιχος, (1911-1913) την εποχή κατά την οποία Πρωτοψάλτης ήταν ο Ιάκωβος Ναυπλιώτης και Λαμπαδάριος ο Κωνσταντίνος Κλάββας. Στην συνέχεια, τον βλέπουμε να ασκεί την ψαλτική τέχνη στον ελλαδικό χώρο επί μιά οκταετία. Πρώτα στην Τήνο και την Καβάλα, ακολούθως δε, και επί πέντε έτη, στην Θεσσαλονίκη, συγκεκριμένα, στους Ιερούς Ναούς της Παναγίας Αχειροποιήτου και της Υπαπαντής, όπου αφήκε εποχή. Παρενθετικά μπορεί να λεχθεί ότι έτσι μπορεί να εξηγηθεί η μέχρι σήμερα προσήλωση μεγάλης μερίδας των Θεσσαλονικέων ψαλτών στο Κωνσταντινουπολίτικο ύφος του ψάλλειν.
Ο Πρίγγος επανήλθε στην Πόλη το 1933, και αφού διετέλεσε, για σύντομα χρονικά διαστήματα, Πρωτοψάλτης τριών περιώνυμων Ναών της Ρωμιοσύνης, τουτέστι της Αγίας Τριάδος Σταυροδρομίου, του Αγίου Ιωάννου των Χίων στο Γαλατά και του Αγίου Δημητρίου Ταταούλων, προσελήφθη ως Λαμπαδάριος του Πατριαρχικού Ναού τον Φεβρουάριο του 1938. Καθώς προελέχθη, στον διορισμό του αυτό συνετέλεσε μεγάλως ο Ναυπλιώτης, ο οποίος γνώριζε τον Πρίγγο εκ του σύνεγγυς, ήδη από την εποχή της θητείας του ως β΄ Δομεστίχου στο Πατριαρχείο, αλλά και από την φοίτησή του στην εν Φαναρίω Πατριαρχική Μουσική Σχολή. Και τον ήθελε απέναντι του στο στασίδι του Λαμπαδαρίου ο Ναυπλιώτης, όντας πεπεισμένος ότι «διά να διαφυλαχθή το πατριαρχικόν ύφος, ο μόνος κατάλληλος (ήταν) είναι ο Πρίγγος»[6].
Απέναντι στον κολοσσό Ναυπλιώτη, ο Λαμπαδάριος Κωνσταντίνος Πρίγγος παρέμεινε μόλις περί το ένα έτος, μέχρι τον Μάρτιο του 1939, για να διαδεχθεί τον πρεσβύτερο στην ηλικία και την ψαλτική ιεραρχία συνάδελφο και «δάσκαλό» του, όταν αυτός λόγω γήρατος υπέβαλε στον Πατριάρχη Βενιαμίν την παραίτησή του. «Άξιος διάδοχος πανάξιου προκατόχου»[7], ο Πρωτοψάλτης πλέον Πρίγγος, λάμπρυνε τον Δεξιό Πατριαρχικό Χορό επί μιά ολόκληρη εικοσαετία (1939-1959).
Είχα την τύχη να γνωρίσω τον Πρίγγο προσωπικά περί τα μέσα του 1944, όταν σε ηλικία 10 ετών, δρασκέλιζα το κατώφλι του Πατριαρχικού Ναού για να ενταχθώ στην χορεία των κανοναρχών του, όπου έμεινα για ένα μικρό διάστημα, προτού περάσω, κατόπιν «άνωθεν εντολής», στον αριστερό χορό, «παρά τους πόδας» του Λαμπαδαρίου Στανίτσα, ο οποίος τότε στερούνταν ικανού αριθμού κανοναρχών. Και οφείλω να ομολογήσω ότι την εποχή εκείνη της ακμής των Πατριαρχικών χορών, ήταν αναπανάληπτη εμπειρία και σπάνιο προνόμιο το να σιγοψάλλεις με Στανίτσα και να ακούς Πρίγγο.
Ο Κωνσταντίνος Πρίγγος ήταν μιά εξαιρετικά συμπαθής και επιβλητική φυσιογνωμία, προσιτός πάντοτε και εύχαρις στην συναναστροφή, χωρίς κανένα ίχνος έπαρσης, που ως γνωστόν είναι γνώρισμα πολλών καλών, αλλά και μέτριων, ψαλτών! Βασική του ανησυχία και προσπάθεια ήταν η διαφύλαξη, με κάθε τρόπο, του Πατριαρχικού ψαλτικού ήθους και ύφους, έτσι όπως το είχε διδαχθεί από τον Ναυπλιώτη, και αυτός από τους προκατόχους του.
Ο Πρίγγος ουδέποτε διεκδίκησε πατρότητα για τις συνθέσεις του, κυρίως όσον αφορά στις τρεις κλασσικές και ευρύτατα διαδεδομένες μουσικές συλλογές του, δηλ. την Μεγάλη Εβδομάδα, το Δοξαστάριο και το Αναστασιματάριο. Και τούτο διότι δεν θεωρούσε εαυτόν «συνθέτη», αλλά απλώς «καταγραφέα» αυτών που είχε ακούσει και μάθει. Αυτών που ψάλλονταν με λιτότητα και κατάνυξη μέσα στον Πατριαρχικό Ναό, αδιάκοπα και επί αιώνες.
Είναι ενδιαφέρον να παρατηρηθεί ότι στά προαναφερθέντα μουσικά βιβλία του Πρίγγου, σπάνια συναντά κανείς τρίγοργα ή τετράγοργα. Όλες οι συνθέσεις του έχουν μια απλούστατη γραφή. Είναι απέριττες και κυρίως ευανάγνωστες. Γι’αυτό ίσως είχε επιφυλάξεις για την τύποις έκδοση των έντεχνων, μελωδικών, αλλά πολλές φορές εξεζητημένων «Λειτουργικών» του σε όλους τους ήχους, διότι, καθώς έλεγε, αυτά δεν εκφράζουν το απλό Πατριαρχικό ύφος, αλλά είναι προς χρήσιν στα πανηγύρια των ενοριών! Είναι δε αλήθεια ότι την εποχή εκείνη στον Πατριαρχικό Ναό ο Πρίγγος συνήθως έψαλλε τα μεγαλειώδη στην απλότητά τους Λειτουργικά εις ύφος «κλιτόν»˙ σπάνια, εκείνα του Γερασίμου Κανελίδη˙ σε επισημότερες δε μέρες, τα λεγόμενα «Πατριαρχικά» σε ήχο πλ. α΄, που αποδίδονται μεν στον Ιάκωβο Ναυπλιώτη, αλλά βασικά είναι ποίημα του Μάρκου Βασιλείου. Να σημειωθεί πως στο Πατριαρχείο, τόσο τις Κυριακές, όσο και κατά τις διάφορες εορτές του ενιαυτού, ανέκαθεν δινόταν βαρύτητα στον Όρθρο, με τα αργά Ευλογητάρια, τους ρυθμικούς Αναβαθμούς και Κανόνες, τις αργές Καταβασίες, τους Αίνους, τα Εωθινά και τα έντεχνα Δοξαστικά. Εξ ου και η συρροή των πιστών στον Ναό, από όρθρου βαθέως! Η Θεία Λειτουργία, εκτός των Χερουβικών και των Κοινωνικών, που όντως ήταν έντεχνα και μεγαλειώδη, είχε μιά κατανυκτική λιτότητα.Ο Πρίγγος έπειτα από μιά πολυετή παρουσία και προσφορά στην Εκκλησία και στην πατρώα εκκλησιαστική μουσική, παραιτήθηκε για λόγους υγείας το 1959 από την Πρωτοψαλτεία και εξεμέτρησε το ζην στην Αθήνα το 1964, σε ηλικία 72 ετών, αφήνοντας αγαθές αναμνήσεις, πάμπολλους μαθητές και θιασώτες, (στην Θεσσαλονίκη κυρίως), και μιά πολύτιμη μουσική κληρονομία στην νεώτερη ψαλτική γενεά.

Τον Πρίγγο διαδέχθηκε ο επί μιά εικοσαετία, (από τον Μάρτιο του 1939), Λαμπαδάριός του Θρασύβουλος Στανίτσας, ο «ρυθμικός, ακριβής και ηδύμολπος...μελοποιός και μελωδός»[8] .
Ὁ Στανίτσας γεννήθηκε το 1910 στα Ψωμαθειά[9], την ανθούσα μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1950 συνοικία της Κωνσταντινούπολης, με τους πέντε ενοριακούς Ναούς, και τα σωζόμενα μέχρι σήμερα ερείπια της περιώνυμης Ιεράς Μονής του Στουδίου. Μαθήτευσε δίπλα στους Δημήτριο Θεραπειανό, Δημήτριο Βουτσινά, Γιάγγο Βασιλειάδη, Μιχαήλ Χατζηαθανασίου και Ιωάννη Παλάση. Και αφού έψαλε αρχικά σε Ναούς της γενέτειράς του, στον Άγιο Μηνά, την Θεία Ανάληψη και τον Άγιο Κωνσταντίνο, (όπου σημειωτέον είχε διαπρέψει περί τα τέλη του ιζ΄ και τις αρχές του ιη΄ αιώνα ο πολύς Πέτρος Μπερεκέτης, ο επιλεγόμενος Γλυκύς), κατέληξε στον Άγιο Νικόλαο της πολυάριθμης Κοινότητος του Γαλατά, ως αριστερός ψάλτης, έχοντας απέναντί του τον δάσκαλό του Παλάση.
Από αυτήν ακριβώς την θέση, ο 29χρονος, αλλά ήδη σε όλη την Πόλη φημισμένος για την καλλιφωνία του, Στανίτσας, καλείται να διαδεχθεί στην Λαμπαδαρεία τον Πρίγγο, που αναδεικνυόταν σε Άρχοντα Πρωτοψάλτη, εις διαδοχήν του Ναυπλιώτη. Δύσκολο εγχείρημα καθώς ομολογούσε κι ο ίδιος. Διότι ψάλλοντας μέχρι τότε αντίκρυ στον καινοτόμο Παλάση[10], και χωρίς καμμιά θητεία στον Πατριαρχικό Ναό, ούτε καν ως κανονάρχης, στην αρχή συνάντησε δυσκολίες να τιθασεύσει τους αυθορμητισμούς του και να προσαρμοσθεί στην λιτή Φαναριωτική ψαλτική παράδοση. Ωστόσο, ακούοντας Πρίγγο, βοηθούμενος δε από τον Πρώτο Δομέστιχο Αναστάσιο Μιχαηλίδη[11], ο Στανίτσας γρήγορα προσαρμόσθηκε στο πατριαρχικό ύφος, κομίζοντας όμως «την γνωστή ιδιόμολπη τεχνοστρέφειά του»[12].
Όπως παρατηρεί ο φιλόλογος και μουσικός ερευνητής Μανόλης Χατζηγιακουμής, που επί μιά δεκαπενταετία είχε συνεργασθεί με τον Στανίτσα στα πλαίσια του προγράμματος καταγραφής σε ψηφιακούς δίσκους (CD) αρχαίων και νεώτερων εκκλησιαστικών μελών, όπως και καλοφωνικών ειρμών, από το «Κέντρον Ερευνών και Εκδόσεων», ο Θρασύβουλος Στανίτσας ήταν, χωρίς αμφιβολία, ο τελευταίος μιάς μεγάλης και μακροχρόνιας παράδοσης σπουδαίων Πρωτοψαλτών του Πατριαρχικού Ναού. Ήταν «ψάλτης με πλούσιο και βαθύ αίσθημα, λαμπρή άρθρωση, δωρικό και πειθαρχημένο ύφος, εξαίρετη τεχνική και, πάνω απ’όλα, γνώστης μεγάλος του παραδοσιακού τρόπου ψαλμωδίας, έντεχνος ωστόσο και απόλυτα προσωπικός. Η ανάμνηση του τρόπου που έψαλλε παραμένει ακόμη πολύ ζωηρή σε όλους τους παλαιούς και νεώτερους ψάλτες»[13]. Και επιτρέψατέ μου να δηλώσω πως η ανάμνησή του παραμένει πάντα ζωντανή και στην μνήμη μου έπειτα από έξι δεκαετίες, μιά και είχα το προνόμιο να μαθητεύσω κοντά του επί μια τετραετία, (προτού μεταβώ στην Θεολογική Σχολή της Χάλκης), και να μάθω από εκείνον το αλφαβητάρι της εκκλησιαστικής μας μουσικής.
Πράγματι ο Στανίτσας, προικισμένος από τον Θεό με ένα σπάνιο φωνητικό τάλαντο και κάτοχος όσον ολίγοι των ιδιαιτεροτήτων της βυζαντινής μουσικής, ήταν, κατά κοινή ομολογία, ένας ασυναγώνιστος ψάλτης, διακρινόμενος για την ακριβέστατη εκτέλεση των διαστημάτων της μουσικής κλίμακος και την απαράμιλλη ερμηνεία των χαρακτήρων ποιότητος, όπως εξ άλλου μαρτυρεί και το ηχητικό υλικό που βρίσκεται σήμερα στην διάθεσή μας. Αξέχαστες και κλασσικές στο είδος τους θα παραμείνουν οι εκτελέσεις του, αρχικά ως Λαμπαδαρίου και στη συνέχεια ως Πρωτοψάλτου, των αργών «Αινείτε...» του Ιακώβου Πρωτοψάλτου, των Κοινωνικών, του «Άνωθεν οι Προφήται...» του Κουκουζέλη, (όταν την εποχή εκείνη ο Πατριάρχης ενδυόταν τα αρχιερατικά του άμφια στον Σολέα την Κυριακή της Ορθοδοξίας), του τροπαρίου της Κασσιανής, της φήμης «Τον Δεσπότην και Αρχιερέα ημών...», των Χερουβικών του Κωνσταντίνου Πρωτοψάλτου, αλλά και δικών του αυτοσχέδιων Χερουβικών και Κοινωνικών, του ελαφρά διασκευασμένου από τον ίδιο «Αγαπήσω Σε Κύριε...» του Ιακώβου Πρωτοψάλτου και πολλών άλλων μνημειωδών μαθημάτων. Όπως αλησμόνητος και παροιμιώδης θα παραμείνει ο έντεχνος και ιδιοπρόσωπος τρόπος με τον οποίο ερμήνευε τους καλοφωνικούς ειρμούς κατά την διανομή από τον Πατριάρχη του αντιδώρου ή του ευλογημένου άρτου σε πανηγυρικούς Εσπερινούς. Και έψαλλε ο Στανίτσας ωδάς τω Κυρίω, πιστεύοντας ότι η μουσική της Εκκλησίας μας είναι το στοιχείο εκείνο που συντελεί στην επικοινωνία του ανθρώπου πρός τον Θεό και στην ολοκλήρωση της συμμετοχής του στο μυστήριο της Θείας Λατρείας. «Το ύψιστον, το οποίον προσπαθεί να επιτύχη η μελωδική μουσική της Εκκλησίας μας, έλεγε, δεν είναι η ευχαρίστησις, η τέρψις του ακροατού, ή του πιστού. Είναι η μετάθεσις του εαυτού του εις το εξαϋλωμένον αντικείμενον της λατρείας του. Η μετακίνησις και η συμμετοχή από τα γήϊνα εις τα επουράνια»[14].
Ὁ Στανίτσας δεν πρόλαβε να χαρεί την Πρωτοψαλτεία του. Τέσσερα χρόνια μετά την ανάληψη των καθηκόντων του στον Δεξιό Πατριαρχικό χορό, απελάθηκε το 1964 από τις Τουρκικές Αρχέςμαζί με περίπου τριάντα χιλιάδες Έλληνες υπηκόους, σε μιά περίοδο σοβαρής κρίσεως των Ελληνο-Τουρκικών σχέσεων, εξ αφορμής του Κυπριακού. Έτσι, το Οικουμενικό Πατριαρχείο και η φιλακόλουθη και φιλόμουση Πολίτικη Ρωμιοσύνη έχασαν τον πολλά ακόμη υποσχόμενο Πρωτοψάλτη τους.
Τον κέρδισε όμως η Αθήνα. Καθώς δε παρατηρεί ο καθηγητής Γρηγόριος Στάθης, η έλευση του Στανίτσα στην Ελλάδα «ήταν μιά ιδιαίτερη ευεργεσία, διότι με την απαράμιλλη γλυκύτητα της φωνής του, την τεχνική δεξιοτεχνία του, την καταπληκτική ακρίβεια και απόδοση των διαστημάτων και των λεπτών ηχοχρωμάτων,...έφερε ένα άλλο αέρα, που φύσηξε και αναζωογόνησε τα ψαλτικά πράγματα στην πολύμορφη από άποψη εκκλησιαστικής μουσικής Αττική»[15].
Και εδώ γεννάται το εύλογο ερώτημα: Ήταν ο Στανίτσας του Αγίου Δημητρίου Αμπελοκήπων όμοιος με εκείνον που είχε αφήσει εποχή για ένα τέταρτο αιώνος στον Πάνσεπτο Πατριαρχικό Ναό του Φαναρίου; Η απάντηση, χωρίς δισταγμό, είναι: όχι ακριβώς! Διότι όσο κι αν εκόμιζε μαζί του την Πατριαρχική παράδοση ως προς το Τυπικό και τον τρόπο του ψάλλειν, ήταν αναμενόμενο κατά κάποιο τρόπο να προσαρμοσθεί στην Ελλαδική πραγματικότητα. Καθώς δε έλεγε κάποτε ο θαυμαστής και στενός του φίλος, Μητροπολίτης Πέργης Ευάγγελος, ο Στανίτσας μεταβαίνοντας στην Ελληνική Πρωτεύουσα «έπρεπε να αλλοιωθεί. Και νομίζω αλλοιώθηκε»[16]. Ωστόσο, στο Κλεινόν Άστυ ο μεγάλος αυτός υμνωδός, δημιούργησε σχολή και αφήκε την σφραγίδα της απαράμιλλής του τέχνης, που είναι εμφανέστατη στο πλούσιο μουσικοσυνθεντικό του έργο, αρχής γενομένης από το, μοναδικό στο είδος του, «Τριώδιο». Εξεμέτρησε το ζην το 1987, έπειτα από πολύχρονη οδυνηρή ασθένεια, αφού όμως πρόλαβε να εγγράψει, λίγο πρίν την τελευτή του, και σε συνεργασία με το «Κέντρον Ερευνών και Εκδόσεων», περί τους 45 καλοφωνικούς ειρμούς και πολλά κρατήματα σπουδαίων συνθετών, όπως των Αρσενίου του μικρού, Μπαλασίου ιερέως, Πέτρου Μπερεκέτη, Ιωάννου Πρωτοψάλτου, Γερμανού Νέων Πατρών, Παναγιώτου Χαλάτζογλου και Δανιήλ Πρωτοψάλτου. Παρά την κάμψη της φωνής του Στανίτσα, λόγω προχωρημένης ηλικίας, οι ερμηνείες των ειρμών και των κρατημάτων αυτών, προβάλλουν την απαράμιλλη τέχνη του διδασκάλου, αποτελούν δε «μοναδικό ιστορικό τεκμήριο και σπουδαίο, ταυτόχρονα, καλλιτεχνικό μάθημα και πολύτιμη παρακαταθήκη για την ιστορία της νεώτερης Εκκλησιαστικής Μουσικής»[17].

Καθώς διαπιστώσατε, κατά την ομιλία αυτή, έγινε συχνά λόγος περί «πατριαρχικής ψαλτικής παραδόσεως», όπως και περί «Πατριαρχικού ύφους» και «ήθους» του ψάλλειν. Διά τούτο είναι ίσως ενδεδειγμένο να γίνη μιά σύντομη αναφορά, δίκην κατακλείδος, στο πολυθρύλητο και συχνά παρερμηνευμένο αυτό «πατριαρχικό ύφος».
Το ύφος αυτό είναι ένας απλός και απέρριτος τρόπος του ψάλλειν, στην εδραίωση του οποίου συνέβαλε μεγάλως ο πολύς Πέτρος ο Πελοποννήσιος. Μπορεί δε να λεχθεί ότι ο τρόπος αυτός του ψάλλειν δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια συνεπής υπακοή στο γράμμα και το πνεύμα του 75ο Κανόνος της Πενθέκτης Οικουμενικής Συνόδου, που ορίζει ότι οι ψάλλοντες στον Ναό δεν πρέπει να εκστομίζουν άτακτες κραυγές κατά απρεπή και ανάρμοστο στην Εκκλησία τρόπο, αλλά να αναμέλπουν ύμνους και ωδές μετά προσοχής και κατανύξεως («Τους επί τω ψάλλειν εν ταις εκκλησίαις παραγινομένους, βουλόμεθα μήτε βοαίς ατάκτοις κεχρήσθαι, και την φύσιν πρός κραυγήν εκβιάζεσθαι, μήτε τι επιλέγειν των μή τη εκκλησία αρμοδίων τε και οικείων˙ αλλά μετά πολλής προσοχής και κατανύξεως, τας ψαλμωδίας προσάγειν τω των κρυπτών εφόρω Θεώ») [18]. Και το πατριαρχικό αυτό ύφος διακρίνεται για τον σωστό τονισμό των λέξεων, την σεμνότητα, λιτότητα και σοβαρότητά του, και πάνω απ’ όλα, για την εκκλησιαστική ιεροπρέπειά του.
Αυτό ακριβώς το ύφος παρέλαβαν από τους κορυφαίους προκατόχους των οι τρεις τιμώμενοι σήμερα αείμνηστοι Πρωτοψάλτες, και αυτό το ψαλτικό ήθος μετέδωσαν στους διαδόχους των, διά να αινούν «το όνομα του Θεού μετ΄ωδής» και να μεγαλύνουν «αυτόν εν αινέσει» [19].
Να είναι η μνήμη αυτών αιωνία!

Παραπομπές:
[1] Ευαγγέλου Γαλάνη, Μητροπολίτου Πέργης, «Εκ Φαναρίου... Β΄», εκδ. Ακρίτας, 1997, σελ. 232[2] Βλ. βιογραφικά στοιχεία παρατιθέμενα από τον π. Σεραφείμ Φαράσογλου, στο Οι Ψάλτες του Οικουμενικού Πατριαρχείου, έκδοσις του «Συνδέσμου των εν Αθήναις Μεγαλοσχολιτών», Αθήνα 1996, σελ. 18 εξ. Βλ. και του ιδίου, Δύο Πρωτοψάλτες του Οικουμενικού Πατριαρχείου, Αθήνα, 1994, (Ανάτυπο από το περιοδικό Εκκλησία).[3] Αγγέλου Βουδούρη, Μουσικοί χοροί της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας, εν Ορθοδοξία, 9 (1937) σελ.255[4] Θεοδοσίου Β. Γεωργιάδου, Η Νέα Μούσα-Συνοπτική Ιστορική και Τεχνική Μουσική Μελέτη, εν Σταμπούλ, 1936, σελ.68[5] Βλ. βιογραφικά στοιχεία, παρατιθέμενα από τον Σταμάτη Παπαμανωλάκη στο: «Οι Ψάλτες του Οικουμενικού Πατριαρχείου», σελ. 53-75[6] όπ. π. σελ. 56[7] Ευαγγέλου Γαλάνη, μν. έργ. Σελ.244[8] Ευαγγέλου Γαλάνη, μν. έργ. Σελ.244[9] Βλ. βιογραφικά στοιχεία στο: Μανόλη Χατζηγιακουμή, Σύμμεικτα Εκκλησιαστικής Μουσικής, 1, Απάνθισμα παλαιών Μελών. Κέντρον Ερευνών και Εκδόσεων, Αθήνα, 1999, σελ.19 εξ., και στο: «Οι Ψάλτες του Οικουμενικού Πατριαρχείου», σελ. 77 εξ.[10] «Ούτος, μη δυνάμενος ή μη θελήσας να ακολουθήση την πιστήν μουσικήν παράδοσιν του διδασκάλου του (Νηλέως Καμαράδου), εξέκλινεν εκ της πιστής εκτελέσεως των ιερών ημών ασμάτων, και ακολουθεί εν κράμα μουσικής, απάδον ουσιωδώς τη ιερά ημών Εκκλησία». Βλ. Θεοδοσίου Γεωργιάδου, μν. έργ. Σελ.77[11] Καθήκον των Δομεστίχων ήταν μεταξύ άλλων και η μύηση των «έξωθεν» καλουμένων ψαλτών στο πατριαρχικό ύφος.[12] Ευαγγέλου Γαλάνη, μν. έργ., σελ. 245[13] Μ. Χατζηγιακουμή, μν. έργ., σελ.19-20[14] Θρασυβούλου Στανίτσα, Λόγος και Μελωδία, στο Επετηρίς του Συλλόγου Φίλων της Βυζαντινής Μουσικής, Αθήναι 1970, σελ. 62[15] Βλ. Οι Ψάλτες του Οικουμενικού Πατριαρχείου, σελ. 93[16] Ευαγγέλου Γαλάνη, μν. έργ., σελ. 245[17]Μανόλη Χατζηγιακουμή, Μνημεία Εκκλησιαστικής Μουσικής, Σώμα Δεύτερο.Τόμος Πρώτος Καλοφωνικοί Ειρμοί (17ος -18ος -19ος αι.), Κέντρον Ερευνών και Εκδόσεων, Αθήνα 2007, σελίδες 14 και 27[18] Ράλλη-Ποτλή, Σύνταγμα των Θείων και Ιερών Κανόνων, τόμος δεύτερος, Αθήνησιν, 1852, σελ 478[19] Ψαλμός ΞΗ΄ (68)

Μια συνάντηση με τον Λαμπαδάριο Πέτρο

   

Τις ημέρες αυτές βρίσκεται στην Ελλάδα μια φίλη από τη Ρωσία, η Έλενα, για επαγγελματικούς λόγους. Βρέθηκε στη Λακεδαιμονα για να προσκυνήσει στο μοναστήρι των Αγίων Αναργύρων Πάρνωνος κατά την πανήγυρη της 1ης Ιουλίου. Από βραδύς, με είχε ενημερώσει πως θα είναι μαζί της η πρώτη της ξαδέρφη με το σύζυγό της και πως θα ήθελαν να με γνωρίσουν και να πιούμε όλοι μαζί ένα καφέ. 

     Ανήμερα των Αγίων Αναργύρων, Παρασκευή 1η Ιουλίου το μεσημέρι, βρεθήκαμε σε κεντρική καφετέρια της Σπάρτης. Εκεί γνώρισα ένα γλυκύτατο ζευγάρι - την Όλγα και τον Σέργιο - και ο διάλογος γινόταν με βοήθεια της φίλης μου Έλενας που έκανε χρέη μεταφράστριας. Μετά το πρώτο καλωσόρισμα ξεκίνησαν οι συστάσεις. Για εμένα είχε μιλήσει στα ξαδέρφια της η Έλενα πριν να συναντηθούμε οπότε με τη σειρά mου ρώτησα με τι ασχολούνται. 

     Ο Σέργιος, γύρω στα πενήντα, καθηγητής λογοτεχνίας σε λύκειο της Ρωσίας και διαχειριστής εκπαιδευτικής ιστοσελίδας για τους μαθητές του με το όνομα "Οδυσσέας". Όταν τον ρώτησα γιατί διάλεξε αυτό το όνομα για την ιστοσελίδα του, ξεκίνησε χαμογελαστός μιαν απάντηση γεμάτη ιστορικές και μυθολογικές αναφορές από την αρχαία Ελλάδα, ικανές να με κάνουν να αισθάνομαι άβολα για τις ελλιπέστερες δικές μου γνώσεις!

     Κατόπιν ρώτησα την Όλγα με τι ασχολείται και μου απάντησε πως είναι μουσικός. Η μετάφραση της απάντησης έγινε από την Έλενα με ένα μυστηριώδες χαμόγελο. Το απόλυτο σοκ ακολούθησε αμέσως μετά. Η Όλγα σε άπταιστα ελληνικά με ρώτησε ευθέως αν ισχύει πως κάπου στην πόλη της Σπάρτης υπάρχει κάτι σαν κενοτάφειο του Πέτρου του Λαμπαδαρίου!!! Προφανώς εντυπωσιασμένος και ενθουσιασμένος, της απάντησα πως ο Διδάσκαλος Πέτρος καταγόταν από τη Λακεδαίμονα - το ήξερε ήδη - και πως δεν υπάρχει κενοτάφειο αλλά μια προτομή του στο πάρκο του Μητροπολιτικού Ναού. Η αντίδραση της ήταν να χτυπησει παλαμάκια και γελώντας σαν παιδί ζήτησε μετά τον καφέ να πάμε εκεί!
     Στην κουβέντα που ακολούθησε, έμαθα πως είχαν έρθει μέχρι εδώ οδικώς(!) από τη Μόσχα - 3.500 χιλιάδες χιλιόμετρα αποφεύγοντας να περάσουν μέσα από την Ουκρανία - και πως μετά θα πήγαιναν σε χωριό του Ταϋγέτου από τη Μεσσηνιακή πλευρά για να παραθερίσουν για το υπόλοιπο καλοκαίρι. Διαπίστωσα την αγάπη τους για την Ελλάδα - τον γνήσιο εκείνο ελληνικό πολιτισμό που εμείς τον απαρνούμαστε σαν πολυφορεμένο ένδυμα - και την σοβαρότητα με την οποία μελετούν ο Σέργιος την ελληνική λογοτεχνία και η Όλγα την βυζαντινή (ελληνική) εκκλησιαστική μουσική. Ο Σέργιος δεν μιλάει ελληνικά αλλά η Όλγα έμαθε τα λίγα μα σωστά ελληνικά της, σπουδάζοντας βυζαντινή μουσική στο Σχολείον Ψαλτικής στη Μόσχα με διδάσκοντα τον κ. Φωτόπουλο.

     Μετά τον μεσημεριανό καφέ πήραμε τα αυτοκίνητα και ανεβήκαμε στο πάρκο της Ευαγγελίστριας. Ο Όλγα ενθουσιασμένη αλλά με μια κάποια σεμνότητα, πλησίασε την προτομή του Διδασκάλου Πέτρου και δείχνοντας τα γράμματα διάβασε εκφώνως "Πέτρος Λαμπαδάριος ο Λακεδαιμόνιος 1730 - 1777". Ζήτησα να βγάλουμε όλοι μαζί μια φωτογραφία αλλά ντρεπόταν. Τελικά μετά από παρότρυνση του άντρα της, στάθηκε μαζί με την ξαδέρφη της και χαμογελαστές έβγαλαν μια φωτογραφία δίπλα στον Λαμπαδάριο Πέτρο.

Λίγο πριν αποχαιρετιστούμε μου ζήτησε ηχογραφήσεις. Νομίζοντας πως ζητούσε ηχογραφήσεις με έργα του Πέτρου, ξεκίνησα να της πως για τον ΟΦΕΛΠ. Με διέκοψε λέγοντάς μου πως ξέρει τον ΟΦΕΛΠ εδώ και χρόνια, πως έχει ακούσει όλες τις αναρτήσεις του ΟΦΕΛΠ και πως της αρέσει ιδιαίτερα ο Νεοχωρίτης! Εννοείται πως δεν της είπα τίποτε άλλο. Μοναχά αφού ανταλλάξαμε ευχές και χαιρετηθήκαμε, γύρισα χαμογελαστός προς την προτομή σαν να ήθελα να τον ευχαριστήσω και μια φράση πέρασε από το νου μου: "Παγκόσμιε Πέτρε!".

Ευάγγελος Θεοδώρου

Βαρυσήμαντο άρθρο τού Πρωτοπρεσβυτέρου π.Γεωργίου Τσέτση.

Δημοσιεύθηκε άρθρο τού Πρωτοπρεσβυτέρου τού Οικουμενικού Πατριαρχείου π.Γεωργίου Τσέτση,ενός όχι απλά μουσικολογιώτατου κληρικού, αλλά ενός από τους τελευταίους επιγόνους τής παλαιάς Πατριαρχικής μεγάλης στόφας Ψαλτών και κατηρτιμένων μουσικά κληρικών τής Πατριαρχικής αυλής,προερχομένων από την περίφημη Θεολογική Σχολή τής Χάλκης καί μέλος τής καθ' ύλην αρμοδίας Επιτροπής τού Οικουμενικού Πατριαρχείου,ως φάινεται στην ανωτέρω εικόνα.Αλλά και μόνο το σπουδαίο και ιστορικό μουσικό του έργο μέσω τών ηχογραφήσεών του στη σειρά "Σύμμεικτα" και "Μνημεία" Εκκλησιαστικής μουσικής τού ΚΕΕ (Κέντρου Ερευνών & Εκδόσεων"), αρκεί γιά να αντιμετωπίσουμε αυτό το άρθρο ως την τελική και ενδεδειγμένη απάντηση σε μερικούς πού επιμένουν να αμφισβητούν τα αυτονόητα. 
Το εν λόγω άρθρο δημοσιεύτηκε στην ηλεκτρονική εφημερίδα Εκκλησιαστικών ειδήσεων "Amen.gr" Ε Δ Ω 
Περισσότερα γιά τον ιδιαίτερα σεβαστό σε όλους τους περί την Ψαλτική ασχολουμένους μπορεί να διαβάσει πάς ενδιαφερόμενος στην εξής ιστοδιεύθυνση τού ΚΕΕ  Ε Δ Ω
Από το κοινοποιούμενο άρθρο απλά μεταφέρουμε εδώ αυτά που αναφέρει αρχή αρχή περί τού Διδασκάλου Πέτρου. Κάτι που ο ΟΦΕΛΠ επικροτεί πλήρως και νοιώθουμε όλοι Διαχειριστές και Συντάκτες ιδιαίτερα ικανοποιημένοι.Γράφει λοιπόν ο σεβαστός π.Γεώργιος:

Το ύφος αυτό (δλδ το Πατριαρχικόν), 

είναι ένας απλός και απέρριτος τρόπος 

τού ψάλλειν,στην εδραίωση τού 

οποίου συνέβαλλε μεγάλως ο Πέτρος 

ο Πελοποννήσιος" 

Του ευχόμαστε μακροημέρευση.
Χριστός Ανέστη.
ΟΦΕΛΠ

Πατριαρχική Ψαλτική παράδοση - ύφος και κλασικά μέλη.

Διαβάσαμε αυτές τις μέρες παρατραβηγμένα πράγματα από μερικούς όσον αφορά την επιλογή τών ιθυνόντων τού Πατριαρχείου να τοποθετηθεί ως Τοποτηρητής τού δεξιού Πατριαρχικού Αναλογίου ο Πρωτοψάλτης κ. Παναγιώτης Νεοχωρίτης.  
Εμείς στον ΟΦΕΛΠ πριν λίγες μέρες Ε Δ Ω  αναφερθήκαμε στο περιβόητο και πολύτιμο γιά την ψαλτική τέχνη Πατριαρχικό ύφος.Αλλά γενικά και διαχρονικά. Η υπόθεση όμως και σύμφωνα με τα νεοΕλλαδίτικα ..πρότυπα εξελίχθηκε σε κοκορομαχία στο διαδίκτυο και μερικοί μάλιστα άρχισαν να προτείνουν και να υποδεικνύουν συγκεκριμένους Ψάλτες τής αρεσκείας τους κάτι σαν επιλογή γιά... Γιουροβίζιον. 
Βέβαια -και ευτυχώς- το Οικουμενικό Πατριαρχείο και ανθρώπους πού γνωρίζουν απο μουσική και ψαλτική έχει αλλά και πρόσωπα και πράγματα της νεοΕλλαδίτικης ψαλτονομενκλατούρας γνωρίζει όπως και το τί και γιατί εκπροσωπεί και επιδιώκει ο καθένας. Οπότε ουδείς λόγος περί επιλογών μάς πέφτει εδώ στην Ελλάδα και ούτε θα μας ερωτήσουν και καλά θα κάνουν βέβαια. 
Ομως εμείς εδώ θέλουμε περισσότερο να σταθούμε σε κάτι πού άπτεται καθαρά μουσικών θεμάτων και ειδικά τού "ρεπερτορίου".

Παραθέτουμε λοιπόν ενδεικτικά μία εικόνα με τον Α' στίχο από τις Δοξολογίες σε πλ.Β' πού επικαλέσθηκαν μερικοί και πού έκαναν θέμα γιατί ο κ.Νεοχωρίτης έψαλλε την Κυριακή τών Βαϊων πρωί σύντομη Δοξολογία τού Ιωάννη (πού δεν ήταν τού Ιωάννη βέβαια) και όχι την "καθιερωμένη Πατριαρχική". Ομως με μία απλή ματιά αντιλαμβάνεται ο πάσα ένας ότι η συγκεκριμένη σύντομη Δοξολογία σε οποιαδήποτε εξέλιξή της και αν ψαλλεί είναι ενός και μόνον. Και φυσικά είναι τού Διδασκάλου Πέτρου. Επίσης έγινε ανατολικό ζήτημα γιατί εψάλλει κατά τις ώρες το πρωϊ τής Μεγάλης Παρασκευής το Δοξαστικό τού Ιακώβου "Σήμερον κρεμάται" σε αργό στιχηραρικό μέλος και όπως μάθαμε κατόπιν εγκρίσεως. Και τα δύο λοιπόν αυτά επιλεγέντα και ψαλλέντα μέλη τού Πέτρου και τού Ιακώβου, τα έβγαλαν μερικοί αυτόκλητοι θεματοφύλακες εκτός Πατριαρχικής παραδόσεως. Δηλαδή μελοποιήσεις Πέτρου και Ιακώβου. Λες και οι δύο αυτοί πυλώνες ΚΑΙ τής σημερινής ψαλτικής δεν μελοποιούσαν και έψαλλαν στα Πατριαρχικά αναλόγια αλλά στο... μπλέ τζαμί. Η ακόμα ότι η Πατριαρχική παράδοση οριοθετείται στην μετά Ναυπλιώτη ή Πρίγγο εποχή. Τώρα βέβαια αν τα διάφορα εναρμόνια χερουβικά ή λειτουργικά τού Χατζηαθανασίου ή τα Αξιον εστίν σε πλ.Β τού Καραμάνη πού εψάλλοντο εσχάτως από τα Πατριαρχικά στασίδια είναι ή βαπτίσθηκαν γνήσια τέκνα τής Πατριαρχικής παράδοσης, αυτό είναι μία άλλη ιστορία.
Είχαμε αναθαρρήσει τελευταία επειδή ο Αρχων Πρωτοψάλτης κ.Λεωνίδας Αστέρης (ένας σπουδαίος μουσικός πού ουκ ολίγον επικρίθηκε και αυτός από τούς ίδιους όπως και ο βασικός βοηθός του, ο σημερινός Α' Δομέστικος), έψαλλε πολλές φορές μέλη Κων/νου, Φωκαέως, Ραιδεστηνού κ.α. Γι αυτές τις επιλογές του μερικοί σημερινοί "φύλακες" πάλι δυσανασχετούσαν, αν και πιό "χαμηλόφωνα". Θα είναι ευχής έργον όμως να συνεχιστεί αυτή η τακτική. Δηλαδή να επανέλθουν τα γνήσια και  αυθεντικά μέλη στα Πατριαρχικά αναλόγια εις τα οποία ανήκουν. Τώρα όσον αφορά το θέμα με ποιό ύφος θα ψάλλονται ας αναλογισθούν οι "θεματοφύλακες" αυτούς πού πρότειναν με τι ύφος θα τα έψαλλαν....
Γι αυτό καλό είναι να υπάρξει αυτοσυγκράτηση, λίγο περισσότερο σεβασμός στις όποιες αποφάσεις τού Πατριαρχείου και διάκριση από μερικούς.
Και γιά να κλείσουμε την παρούσα ανάρτησή μας και με ηχητική απόδειξη ποίοι είναι οι άνθρωποι τού Πατριαρχείου πού έχουν λόγο γιά τις επιλογές αλλά και γιά να είμαστε εντός τού Αναστάσιμου κλίματος, παραθέτουμε απόσπασμα βίντεο όπου οι Πατριαρχικοί χοροί ψάλλουν εναλλάξ από μία φορά το σύντομο Χριστός Ανέστη ενάρξεως Θείας Λειτουργίας και το τελευταίο το ψάλλει ο θυμιατίζων Λειτουργός Αρχιμανδρίτης π. Βησσαρίων (και μάλιστα ενώπιον τού προεξάρχοντος Πατριάρχου και όλης τής συν-λειτουργούσης Ιεραρχίας) στην αργή μελοποίηση ποίου άλλου? Μα τού Πέτρου... 
Χριστός Ανέστη.
ΟΦΕΛΠ

Γνήσιο Πατριαρχικό ύφος-Μία Ψαλτική Παρακαταθήκη αιώνων.

Πολλά έχουν γραφεί γιά το ύφος εν τω ψάλλειν. Και ακόμη περισσότερα γιά το Πατριαρχικό ύφος.Ολοι σχεδόν οι ασχολούμενοι με την Ψαλτική τέχνη γνωρίζουν πολύ καλά και τον όρο και το άκουσμα και κάθε ενδιαφερόμενος μπορεί αν αναζητήσει πληροφορίες να βρεί πολλές και από πολλούς,τόσο στο διαδίκτυο,όσο και από διάφορες άλλες πηγές.Με την παρούσα ανάρτησή μας θέλουμε να επισημάνουμε απλά, αλλά και λόγω επικαιρότητας,κάτι αυτονόητο. Ο,τι το Πατριαρχικό ύφος αποκτάται ΜΟΝΟΝ εντός τού Πανσέπτου Πατριαρχικού Ναού και από Ψάλτες πού από τις πρώτες βαθμίδες τής Ψαλτικής το αφομοίωσαν εντός τού Π.Πατρ.Ναού. Ακόμη και Κων-πολίτες Ψάλτες στις εκτός Φαναρίου εκκλησίες, δεν έψαλλαν με Πατριαρχικό ύφος. Και όσοι από αυτούς κλήθηκαν να υπηρετήσουν τα Πατριαρχικά αναλόγια από διάφορες θέσεις, μόνον με την βοήθεια επαϊόντων τού εν λόγω ύφους και με δική τους επίμονη προσπάθεια το αφομοίωσαν και βέβαια το διαιώνισαν. Προς επιβεβαίωση θα αναφέρουμε μία τέτοια περίπτωση. Ο αείμνηστος Πρωτοψάλτης της Μ.τ.Χ Εκκλησίας κυρ Θρασ. Στανίτσας, κλήθηκε από ναό τής Κων-πολης, λόγω τής γλυκυτάτης φωνής του και τών μεγάλων ικανοτήτων του, να αναλάβει την χηρεύουσα θέση τού Αρχοντος Λαμπαδαρίου τού Π.Πατρ.Ναού. Η πλήρης αφομοίωσή του στο ύφος τού Π.Πατρ. Ναού έγινε με μεγάλη προσπάθεια τού ιδίου,αλλά και με την βοήθεια ενός ανθρώπου ειδήμονος περί τα ψαλτικά τού Φαναρίου,τού Αναστάση Μιχαηλίδη ή Σόμπαση. Και βέβαια ενσωματώθηκε πλήρως αφού επί είκοσι ολόκληρα χρόνια είχε απέναντί του ως Πρωτοψάλτη έναν γνήσιο εκφραστή τού ύφους, τον Κων/νο Πρίγγο. Κάτι πού δεν είναι σίγουρο ότι μπορεί να επαναληφθεί ένεκα μεταβολής πολλών δεδομένων.
Το Πατριαρχικό ύφος είναι παρακαταθήκη αιώνων. Είναι ταυτόχρονα ντοπιολαλιά και επιλογή (ρεπερτόριο) μελών (κυρίως τού Πέτρου Λαμπαδαρίου). Χρονική αγωγή και τονικότητες. Ταπεινοφροσύνη και μεγαλοπρέπεια.Και μεγάλη ευθύνη.
Η ευθύνη όμως είναι μεγάλη και στούς ιθύνοντες τού Φαναρίου πού θα πρέπει σε κάθε εκ τών πραγμάτων αναγκαίες επιλογές των γιά αντικαταστάσεις μελών τών Πατριαρχικών αναλογίων,να έχουν ως κύριο μέλημα την με μέθοδο και προοπτική διατήρηση και διαιώνιση αυτού τού ανεκτίμητου Εκκλησιαστικού και μουσικού κληροδοτήματος.

Εν κατακλείδι θα αναφέρουμε κάτι ενδεικτικό τής συνέχειας παραθέτοντας αριθμούς. Πού όμως δείχνουν πάρα πολλά.
1) Από τον τελευταίο Αρχοντα Πρωτοψάλτη τον πολύ μεγάλο μουσικό και αυθεντικό συνεχιστή τού  γνησίου Πατριαρχικού ύφους κυρ Λεωνίδα Αστέρη έως τον κορυφαίο Πρωτοψάλτη και απόλυτο εκφραστή τού αργού στιχηραρικού μέλους κυρ Ιάκωβο Γιακουμάκη, μεσολάβησαν ΜΟΝΟΝ δεκατρείς (αριθ.13) διαδοχές.Ολες ως μία αλυσίδα.Και οφείλουμε να επισημάνουμε ότι η αλυσίδα διαδοχής Πρωτοψαλτών και Λαμπαδαρίων στον Π.Πατρ.Ναό δεν "διαταράχθηκε" όπως η αντίστοιχη διαδοχή Πατριαρχών, γνωστό και ως φαινόμενο τής "αλαξοΠατριαρχίας".
Υστερόγραφη σημείωση Α':
Επισημάναμε ως ΟΦΕΛΠ (Διαχειριστές-συντάκτες και μέλη),όλα τα παραπάνω από λόγους σεβασμού και αγάπης προς τον ανεκτίμητο Εκκλησιαστικό και πολιτιστικό θησαυρό πού είναι αιώνες τώρα το αυθεντικό Πατριαρχικό ύφος,χωρίς να έχουμε κατά νούν κάποια συγκεκριμένα πρόσωπα,αλλά έχοντας ως πεποίθηση το ότι ο Διδάσκαλος Πέτρος (με τού οποίου το έργο καταγινόμαστε), είναι η επιτομή αυτού τού ύφους. Και αυτό μάς κάνει να έχουμε αυξημένο ενδιαφέρον αλλά και αγωνία γιά την διαφύλαξη και συνέχειά του.
Υστερόγραφη σημείωση Β':
Παραθέτουμε από παλαιότερες αναρτήσεις μας τον ίδιο ύμνο (Ν' ψαλμό) ψαλλόμμενο διαφορετικά χρόνια από διαφορετικούς Αρχοντες Πρωτοψάλτες και Λαμπαδαρίους, αλλά με τον τόσο ίδιο μοναδικό διαχρονικό και ανεπανάληπτο τρόπο: 
α)Πρίγγος-Στανίτσας 1957  β)Στανίτσας-Δανιηλίδης 1963 και γ)Αστέρης-Χαριατίδης 1999
Καλή συνέχεια.
ΟΦΕΛΠ

Ταμείον Ανθολογίας Χουρμουζίου Χαρτοφύλακος (εκδ.ΚΠολις 1824)

Ενα από τα πλέον κλασικά βιβλία Βυζαντινής μουσικής στην εν χρήσει μέθοδο με τυπογραφικά στοιχεία, είναι αναμφισβήτητα η συλλογή διαφόρων απαραιτήτων ύμνων όλων τών ακολουθιών με την ονομασία "ΤΑΜΕΙΟΝ ΑΝΘΟΛΟΓΙΑΣ" πού εκδόθηκε στην ΚωνΠολη από τον ένα εκ των εφευρετών της νέας μεθόδου, τον Χουρμούζιο τον χαρτοφύλακα του Πατριαρχείου, το έτος 1824.
Το εν λόγω βιβλίο προηγήθηκε όλων των άλλων μετέπειτα εκδοθέντων ομοτίτλων συλλογών τών Γρηγορίου Πρωτοψάλτου (1834), Ιωάννου-Στεφάνου (1838), Κωνσταντίνου Πρωτοψάλτου (1845), Θεοδώρου π.Π.Φωκαέως (1851), καθώς και της πληρέστερης όλων μεγάλης συλλογής με τον τίτλο "Πανδέκτη τής Ιεράς Εκκλ. Υμνωδίας" πού εκδόθηκε το 1851.
Φυσικά εκδόθηκε ύστερα από άδεια τής ειδικής επιτροπής τής Μεγάλης Εκκλησίας, όπως φυσικά και όλα τα προαναφερθέντα και απετέλεσε την βάση (όπως και το αντίστοιχο τού άλλου εξηγητού του Γρηγορίου) γιά όλες τις μετέπειτα εκδόσεις. 
Τα μέλη πού περιέχονται στο Ταμείο του Χουρμουζίου είναι αυθεντικά γιατί ο ίδιος τα μετέφερε από την παλαιότερη γραφή στην σημερινή αλλά και επέβλεψε την έκδοση τού βιβλίου του. Το εν λόγω βιβλίο στην αυθεντική του έκδοση είναι βέβαια δυσεύρετο.
Ο αείμνηστος Διδάσκαλος τής ψαλτικής  Θεόδωρος Χατζηθεοδώρου Φωκαεύς έλεγε τακτικά όταν έκαμνε μαθήματα "Ψάλτης χωρίς γνώση των μελών τού Ταμείου τού Χουρμουζίου δεν γίνεσαι".
Με τα σημερινά ψηφιακά μέσα το εν λόγω σπουδαίο και απαραίτητο βιβλίο, εύκολα πλέον επανέρχεται γιά όποιον επιθυμεί και στα αναλόγια αλλά και κυρίως στην μελέτη του. Για το λόγο αυτό προσθέσαμε σε ένα σκαναρισμένο αντίγραφο σελιδοδείκτες ώστε εύκολα να βρίσκει κάθε αναγνώστης το οποιοδήποτε μέλος είτε στον υπολογιστή είτε στα τάμπλετ.
Είναι αυτονόητο βέβαια ότι τα κυριώτερα και περισσότερα από τα περιεχόμενά του είναι συνθεσεις τού Διδασκάλου Πέτρου. Κάτι πού είχε λόγο και αιτία να το κάνει ο Χουρμούζιος ως ο κυριώτερος εξηγητής όλου του κλασικού ρεπερτορίου, αφού γνώριζε ότι το έργο τού Πέτρου αποτελεί  τη βάση του Πατριαρχικού ρεπερτορίου και ύφους διαχρονικά και μέχρι σήμερα.
Το βιβλίο κατεβαίνει από την ιστοδιεύθυνση:
 https://drive.google.com/file/d/0B627U78E3j6Ac1BsbXpGYkhLU2c/view?usp=sharing
Καλό Τριώδιο και καλή συνέχεια.
ΟΦΕΛΠ

Συνέντευξη περί τού έργου τού Πέτρου από τον (α) Διαχειριστή ΟΦΕΛΠ

Στο λίαν αξιόλογο και με πλούσια και υψηλού επιπέδου θεματολογία, διαδικτυακό περιοδικό "ΠΕΜΠΤΟΥΣΙΑ", ο (α) Διαχειριστής τής ιστοσελίδας μας και εκ των ιδρυτών τού ΟΦΕΛΠ Πρωτοψάλτης κ.Τζανάκος Παναγιώτης, παρεχώρησε μία πολύ ενδιαφέρουσα συνέντευξη περί τού έργου τού Διδασκάλου Πέτρου, αλλά και περί άλλων περί την ψαλτική τέχνη θεμάτων πού ερωτήθηκε.
Οσοι ενδιαφέρονται να την αναγνώσουν, θα την βρούν στην ιστοδιεύθυνση      Ε Δ Ω

Με την παρούσα ανάρτησή μας κλείνει και ο φετεινός κύκλος τών αναρτήσεών μας, τιμής και μνήμης στον Διδάσκαλο.
Ευχόμαστε σε όλους τούς φίλους αναγνώστες μας καλή συνέχεια και 

Καλό καλοκαίρι

ΟΦΕΛΠ

Σιναϊτης Μοναχός περί Πέτρου Πελοποννησίου.

Δημοσιεύουμε κατωτέρω ως την πρώτη φετεινή εόρτια ανάρτηση μνήμης και τιμής στον Διδάσκαλο, μία στιχομυθία τού Ευαγγέλου Θεοδώρου,προέδρου τού Μουσικού Συνδέσμου Λακωνίας, Λαμπαδαρίου τού Μητροπολιτικού Ναού Σπάρτης και μέλους τού ΟΦΕΛΠ, με έναν Σιναϊτη Μοναχό. Από την έρημο τού Σινά τόσο γόνιμα λόγια.

Ευχαριστούμε ιδιαίτερα αμφοτέρους.

Καλή συνέχεια.

ΟΦΕΛΠ

''Της ερήμου πολίτες...'' 

         Όρθρου βαθέος, η ώρα τέσσερις το πρωί, ο π. Μιχαήλ έβαλε «ευλογητός» για την καθημερινή ακολουθία στον πανάρχαιο ναό της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος, καθολικό της Ιεράς Μονής της Αγίας Αικατερίνης του όρους Σινά. Στο βαθύ σκοτάδι του ναού μαυροφορεμένες φιγούρες προσκυνούν τα εικονίσματα, στέκονται στο αναλόγιο, χάνονται στο βάθος του ναού, ζωντανεύουν τα στασίδια που τρίζουν κάθε που τα ακουμπούν ανθρώπων χέρια. 

         Στον απόκοσμο, ή μάλλον υπέρ-κοσμο τούτο τόπο, φωνασκίες και αργόλογες ψαλτικές δεν έχει. Πριν να σηκωθεί ο ήλιος πίσω από τα πανύψηλα γυμνά βουνά που περιβάλλουν το μοναστήρι, πρέπει ο εφημέριος να έχει πει «δι’ ευχών», να πάρουν οι πατέρες τον καφέ τους, να πάνε στα διακονήματα. Οι προσκυνητές πολλοί, οι ανάγκες καθημερινού και υπεύθυνου μόχθου πολλές.

       

 Στα «πασαπνοάρια» οι γηραιότεροι πατέρες άφησαν τη θέση τους στα αναλόγια στους νεότερους. «Τόπο στα νιάτα» όπως λέει και ξαναλέει ο π. Ευμένιος. «Παιδάκι μου, εμείς τα ψάλλαμε τόσες φορές. Μας βαρέθηκαν κι οι πέτρες. Σειρά σας τώρα».

         Μέχρι τα «κατηχούμενα» ψάλαμε και στους δύο χορούς. Παρεκάλεσα τον προεξάρχοντα του δεξιού αναλογίου π. Σ. να ηχογραφήσουμε το χερουβικό. Δεν ήθελε, αλλά συμφώνησε με έναν όρο: «όχι ονόματα». Έτρεξα να φέρω τον ψηφιακό εγγραφέα από το κελλί μου. Μαζεύτηκαν αρκετοί στο δεξιό αναλόγιο. Ο π. Ι., ο π. Θ., ο π. Θ.. Τους έπεισα να ψάλουν όλοι μαζί, κράτησα εγώ το ίσο.

         «Όπως υπό του κράτους σου πάντοτε φυλαττόμενοι…». Ημέρα Τετάρτη, ο ήχος Άγια, χερουβικό του συντοπίτη μου Πέτρου από τη λειτουργία του Πρωγάκη. Ο ρυθμός γοργός και ζωντανός, το ψάλσιμο κατανυκτικό και ήρεμο, καλογερικό που λέμε. Λειτουργικά σύντομα, «Άξιον εστί» του Φωκαέα. Κοινωνικό δεν ψάλαμε. Το τυπικό από τον 5^ο αιώνα μ. Χ. ορίζει για τις καθημερινές να λέγεται χύμα, και μέχρι να βγει ο παπάς να κοινωνήσει να αναγινώσκεται η πρώτη ώρα. 

         Λίγο αργότερα στο αρχονταρίκι συζητούσαμε με τον μουσικολογιώτατο π. Σ. για ψαλτικά. Μικρή συνέντευξη δηλαδή, προσπαθώντας να αφουγκραστώ την αύρα της ερήμου, την σχέση των ερημιτών καλογήρων με την τέχνη που σύμφωνα με τον Πλάτωνα «…Αρ’ οὖν τοῖς ποιηταῖς ἡμῖν μόνον ἐπιστατητέον καὶ προσαναγκαστέον τὴν τοῦ ἀγαθοῦ εἰκόνα ἤθους ἐμποιεῖν τοῖς ποιήμασιν» (Πλ Πολ 401b)

 (Ο παρακάτω διάλογος ΔΕΝ είναι απομαγνητοφώνηση αλλά μεταφορά από μνήμης της συζήτησης σε γραπτό λόγο)

     

Ευ.   : Πάντοτε κλασσικά μαθήματα ψάλλετε πάτερ;

π.Σ. : Πάντα. Και όταν λέμε κλασσικό εννοούμε κυρίως μέχρι τις αρχές του 19^ου αιώνα, με κάποιες εξαιρέσεις φυσικά.

Ευ.   :  Και σήμερα που ήταν καθημερινή, Πέτρο;

π.Σ. :  Και τι άλλο να ψάλουμε; Η παράδοση είναι παράδοση.

Ευ. : Μερικοί λένε ότι ο Πέτρος και γενικά τα κλασσικά μαθήματα είναι κάπως απλά.

π.Σ. :  (Μειδίαμα) Απλά; Εγώ νομίζω πως είναι πολύ έντεχνα. Απλή είναι μονάχα η εξωτερική τους μορφή. Δυστυχώς συνηθίσαμε στα χρόνια μας τα τρίγοργα και τα τετράγοργα. Δηλαδή οι παλαιότεροι δεν ήξεραν να γράφουν έτσι; Ασφαλώς ήξεραν, επομένως το ερώτημα είναι γιατί έγραφαν με απλό τρόπο. Όσο για τον Πέτρο κατά την άποψη μου, είναι η μεγαλύτερη μουσική φυσιογνωμία όλων των εποχών!

Ευ.  :  Ξέρεις ότι είναι σχεδόν σύγχρονος με τον Μότσαρτ, ε;

π.Σ. : Μην με βάζεις σε πειρασμό! Το έργο του είναι πολλαπλάσιο, είναι τεράστιο σε όγκο και σημάδεψε καθοριστικά την Βυζαντινή μουσική μια για πάντα. Σκέψου πως, σύμφωνα με την παράδοση, συνέθεσε, εξήγησε και συνέταμε σχεδόν τα πάντα, μέχρι περίπου τα τριάντα του χρόνια. Καταλαβαίνεις για τι φαινόμενο μιλάμε; Είναι μια τεράστια μουσική ιδιοφυία. Αλλά μαζί μ’ αυτό –πρέπει να το πούμε–, τα μεγάλα λάθη γίνονται από τους πολύ μεγάλους.

Ευ.    : !!!!!!! Δηλαδή;

π.Σ. : Με την γενική επιβολή της αναλυτικότερης σημειογραφίας και την καθιέρωση της λεγομένης «νέας παπαδικής» έδωσε στον καθένα το δικαίωμα να μπορεί να παρέμβει, να εισαγάγει μακάμια και εξωτερικά στοιχεία, γενικώς να γράφει ό,τι θέλει. Γι’ αυτό φτάσαμε εδώ που φτάσαμε. Σίγουρα εξυπηρέτησε την ανάγκη της εποχής του, σίγουρα η επιτροπή του 1814 έκανε τη γραφή ακόμα πιο προσδιοριστική, σίγουρα δεν γινόταν αλλιώς. Εκείνος όμως άθελά του άνοιξε τον δρόμο για την έκπτωση της μελοποιίας. 

Ευ.  :  Ενδιαφέρον! Δεν το είχα σκεφτεί ποτέ αυτό! Τέλος πάντων. Ήθελα να σου πω πάτερ, πως χρόνια τώρα έχω την υποψία ότι η τέχνη, η κάθε είδους τέχνη, είναι υπόθεση απλή. Υποψιάζομαι πως πίσω από τα πολύ μεγάλα δημιουργήματα της παγκόσμιας κληρονομιάς κρύβεται κάτι πολύ απλό. Μια απλή μαθηματική πράξη: 1 + 1.

π.Σ.  :  Συμφωνώ διαφωνώντας! Η τέχνη είναι πολύ απλή στην εξωτερική της μορφή, στην επαφή της με τον άνθρωπο. Σαν το ηλιακό φως· απλό στο μάτι, αλλά και τι κρύβεται στο βάθος του; Είναι φορέας μιας ολόκληρης επιστήμης. Και τι λέω; της ίδιας της ζωής! Στα χρόνια μας δυστυχώς η τέχνη της βυζαντινής μουσικής περνάει μια κρίση. Οι σύγχρονοι συνθέτες πιάνουν κάτι, το υπεραναλύουν, το παραφορτώνουν, το διαλύουν. Αυτό δεν είναι τέχνη. Είναι σαν να βρίσκονται στη μέση ενός δάσους και να ασχολούνται μόνο με ένα μικρό λουλουδάκι. Έτσι όμως χάνουν το δάσος. Οι κλασσικοί συνθέτες, και ο Πέτρος εν προκειμένω, θα σε βάλουν στο δάσος, θα σου δείξουν όλα τα δέντρα, θα σε περάσουν από όλα τα μονοπάτια. Θα σου δείξουν και ένα μικρό λουλουδάκι, αλλά το ενδιαφέρον επικεντρώνεται στο δάσος. Στα χρώματα, τις μυρωδιές, στο αεράκι που φυσάει, στην ευτυχία που σου προσπορίζει, στην ζωή που σου μεταδίδει, στην δοξολογία…

Ευ.  :  Στα χρόνια μας η παράδοση σώζεται στον Πατριαρχικό ναό, σε μερικούς μεμονωμένους ναούς και στο Άγιον Όρος.

π.Σ. :  Στο Άγιον Όρος σώζεται μόνο η προφορική παράδοση κι αυτή όχι παντού. Βρίσκεις ακόμα όμως υπέροχο Καρεώτικο ύφος, κελλιώτες με καλογερική λιτότητα, συνοδείες πατέρων και μοναστήρια με παράδοση στην ψαλτική. Γενικώς όμως και το Άγιον Όρος περνάει μια κρίση, στην οποία όμως θα ανταπεξέλθει τελικώς, διότι διαθέτει αντισώματα. Όσον αφορά τα κείμενα, δύσκολα βρίσκεις παραδοσιακά μαθήματα. Ο Φιλανθίδης επί παραδείγματι έχει σχεδόν αντικαταστήσει τον Ιάκωβο; Αντικαθίσταται ο Ιάκωβος;

Ευ.  :  Πώς βλέπεις το μέλλον πάτερ;

π.Σ. :  Θα δείξει. Έχει πολύ δρόμο να τραβήξει ακόμα. Η Βυζαντινή αγιογραφία, που πέρασε μεγάλη κρίση για τρεις αιώνες, δείχνει τώρα να βρίσκει τα πατήματά της. Μετά τον Κόντογλου ο οποίος έκανε το μεγάλο βήμα, υπάρχει ένα ισχυρό ρεύμα επιστροφής στην παράδοση. Αλλά και σε μάς, τους μουσικούς, υπάρχει στην νέα γενιά μια αξιέπαινη τάση για επιστροφή στο αυθεντικό. Στην αγιογραφία τα πράγματα ήταν ξεκάθαρα, την διαφορά την αντιλαμβανόταν και ο κοινός πιστός. Στην μουσική δεν είναι εύκολο πάνοτε να ξεχωρίσει η ήρα από το σιτάρι.  Η γενική αίσθηση μεν είναι πως επικρατεί ένα μπάχαλο, αλλά αισιοδοξώ. Τεράστια δουλειά κάνει ο Ο.Φ.Ε.Λ.Π. με τον Πέτρο, τα πανεπιστήμια γενικώς με τα κλασσικά μαθήματα, ίσως και κάποιοι άλλοι μεμονωμένα. Αλλά έχει να τραβήξει ακόμα πολύ δρόμο, ίσως εμείς γεράσουμε και δεν δούμε συγκεκριμένα αποτελέσματα.

Ευ.  :  Μάλιστα… Λοιπόν, άντε ευλόγησον γιατί πέρασε η ώρα πρέπει να ανέβω στη βιβλιοθήκη

π.Σ.  : Ο Κύριος!